ગેસ, પેટનું ફૂલવું અને અપચો: ઝડપી રાહત આપે એવા સરળ ઉપાયો

ગેસ, પેટનું ફૂલવું અને અપચો કેમ થાય છે તે સમજવાથી તમે આ તકલીફ ઘટાડવામાં અને ભવિષ્યમાં ફરી ન થાય તે માટે યોગ્ય સારવાર લઈ શકો છો.

આ લેખમાં તમે આ લક્ષણો કેમ થાય છે તેના મુખ્ય કારણો સાથે સાથે ઝડપી અને લાંબા સમયની રાહત આપવા મદદરૂપ એવા સરળ અને વ્યવહારુ ઉપાયો વિશે જાણશો.

ગેસ અને પેટનો ફુલાવો કેમ થાય છે

ગેસ પાચનનો નોર્મલ ભાગ છે, પણ જો શરીર એને ઝડપથી બહાર કાઢી ન શકે, તો વધેલો ગેસ સીધો પેટ ફૂલાવે છે અને તકલીફ ઉભી કરે છે.

આ સામાન્ય રીતે ત્યારે થાય છે, જ્યારે આપણે ખાતા સમયે હવા ગળી લઈએ છીએ અથવા જ્યારે કેટલાક foods યોગ્ય રીતે પચતા નથી, જેના કારણે અંતરડાંમાં ગેસનું પ્રમાણ વધવા લાગે છે.

1. ગળમાં હવા ઉતારવી

અમુક દૈનિક આદતો તમારી જાણ્યા વગર વધુ હવા ગળમાં ઉતરાવી દે છે. આ ફસાયેલ હવા પેટમાં જમા થાય છે અને ડકાર, ભારપણું અને ઉપરના પેટમાં દબાણ જેવી તકલીફો ઊભી કરે છે.

તમે વધુ હવા ગળમાં ઉતારી શકો છો જો તમે:

• બહુ ઝડપથી ખાતા હો

• ખાતા સમયે ઘણું બોલતા હો

• ચ્યુઇંગ ગમ ચાવતા હો

• સ્ટ્રોથી પીતા હો

• બહુ ગરમ અથવા બહુ ઠંડા પીણાં લેતા હો

જે લોકો ડેન્ચર (કૃતિમ દાંત) વાપરે છે, તેઓનું ડેન્ચર યોગ્ય રીતે ફિટ ન થતું હોય તો તેઓ વધુ હવા ગળી શકે છે, જેનાથી ડકાર, ફૂલાવો અને અસ્વસ્થતા વધી શકે છે.

સામાન્ય વાયુ ની આવર્તન

દિવસ દરમિયાન 12 થી 25 વખત વાયુ પસાર થવું સ્વાભાવિક છે. ઘણા લોકોને ખાસ કરીને સાંજના સમયે વધારે વાયુ થાય છે, કારણ કે આખો દિવસ ચાલેલી પાચન પ્રક્રિયા તે સમયે અંતિમ તબક્કે હોય છે.

આ જાણવાથી તમને સ્વાભાવિક ફેરફારો સમજવામાં મદદ મળે છે અને અનાવશ્યક ચિંતા પણ દૂર રહી શકે છે.

2. આંતરડામાં ખોરાકનું ફર્મેન્ટેશન

કેટલાક ખોરાક નાના આંતરડામાં સંપૂર્ણપણે પચતા નથી. જ્યારે એ અપૂર્ણ પચેલ ખોરાક મોટા આંતરડામાં પહોંચે છે, ત્યારે આંતરડામાં રહેલા બેક્ટેરિયા તેને તોડવાની પ્રક્રિયા શરૂ કરે છે.

આ કુદરતી પ્રક્રિયાને ફર્મેન્ટેશન કહેવામાં આવે છે. ફર્મેન્ટેશન દરમિયાન વાયુ ઉત્પન્ન થાય છે, જેનાથી પેટ ફૂલવું, અસ્વસ્તા અને પેટમાં ઝાકઝમાળ જેવી તકલીફો થઈ શકે છે.

ગેસ અને ફૂલાવું (Bloating) પેદા કરતી સામાન્ય ખાદ્ય વસ્તુઓ

વિવિધ ખોરાક પાચન પર અલગ અસર કરે છે.

નીચે દર્શાવેલી ઘણી વસ્તુઓ સામાન્ય રીતે ગેસ અને ફૂલાવું વધારતી હોય છે:

• કાર્બોનેટેડ પીણાં (સોડા, સ્પાર્કલિંગ વોટર)

• રાજમા, દાળ, ચણા

• કોબી, ફૂલકોબી, બ્રોકોલી, ડુંગળી

• સુકાંફળ (ડ્રાય ફ્રૂટ્સ)
  દૂધ અને દૂધ ઉત્પાદન (જે લોકોને lactase ઓછી હોય છે તેવા લોકોમાં)

• શુગર-ફ્રી પ્રોડક્ટ્સ જેમાં sorbitol, mannitol અથવા maltitol હોય

વધારાની એવી કેટલીક વસ્તુઓ કે જે ગેસ અને ફૂલાવું વધારી શકે:

• સફરજનનો રસ અને બોરનો રસ (prune juice)

• શુગર-ફ્રી વસ્તુઓ જેમાં sorbitol, mannitol અથવા maltitol હોય

• વધુ મસાલેદાર, તળેલી અથવા તેલિયું ખોરાક (જે પેટને ચીડવતું હોય)

મહત્વપૂર્ણ નોંધ

તમારે આ ખાદ્ય વસ્તુઓને સંપૂર્ણપણે ટાળવાની જરૂર નથી.

માત્ર ધ્યાન રાખો કે કઈ વસ્તુઓ તમને વારંવાર ગેસની તકલીફ કરતા હોય છે, અને તે મુજબ તમારા આહારમાં થોડો ફેરફાર કરો.

ગેસ, ફૂલાવું અને અસ્વસ્થતા ઘટાડવાના સરળ ઉપાયો

આ સરળ પગલાં નિયમિત રીતે અપનાવશો તો સામાન્ય રીતે ખૂબ અસરકારક સાબિત થાય છે:

1. ધીમે ધીમે ખાવું

જો તમે બહુ ઝડપથી ખાતા હો, તો તમે અજાણતાં જ વધુ હવા ગળી જતા હો, જેનાથી ગેસ, પેટ ફૂલવું અને ડકાર જેવી તકલીફો થઈ શકે છે.

ખોરાકને યોગ્ય રીતે ચાવવાથી પેટને તેનો કામ કરવા પૂરતો સમય મળે છે અને પાચન પ્રક્રિયા વધુ સરળ બને છે.

ખાવામાં નાના-નાના ફેરફારો, જેમ કે નાના કોળિયા લેવાં, ધીમે ધીમે ખાવું, અને કોળિયા વચ્ચે થોડું રોકાઈને જમવાનું. આ પાચન પર મોટો સકારાત્મક ફરક પાડી શકે છે.

2. થોડું અને વારંવાર ભોજન લો

એકસાથે વધારે ભોજન લેવાથી પેટ પર વધારે ભાર પડે છે, જેના કારણે ભારેપણું, ફૂલાવો અને અસ્વસ્થતા જેવી તકલીફો ઊભી થઈ શકે છે.

દિવસ દરમિયાન થોડું થોડું અને સમયાંતરે ભોજન લેવાની આદત પાચન પ્રક્રિયાને સરળ બનાવે છે અને વધારાના ગેસની સમસ્યા પણ ઓછું કરે છે.

આ રીતથી એસિડિટી નિયંત્રણમાં રહે છે, બ્લડ શુગર સ્થિર રહે છે અને દિવસભર શરીરમાં સ્થિર ઉર્જા મળી રહે છે.

3. પેટને અનુકૂળ પીણાં પસંદ કરો

ખૂબ ગરમ કે ખૂબ ઠંડા પીણાં ક્યારેક તકલીફ પહોચાડી શકે છે અને પેટનું ફૂલવું વધારી શકે છે, ખાસ કરીને સંવેદનશીલ પાચનતંત્ર ધરાવતા લોકો માટે.

સામાન્ય તાપમાનવાળા પીણાં પાચન માટે વધુ અનુકૂળ રહેશે.

જો તમને ઠંડા પીણાં ગમે છે, તો તેને ખૂબ ઝડપથી પીવાને બદલે ધીમે ધીમે પીવાનો પ્રયાસ કરો.

4. ખાધા પછી સીધા બેસવું અથવા થોડું ચાલવું

જમ્યા પછી તરત જ સૂવાથી પાચન ધીમું થઈ શકે છે અને એસિડ ઉપર તરફ આગળ વધી શકે છે, જેના કારણે અપચો અને ગેસ થઈ શકે છે.

૨૦-૩૦ મિનિટ સુધી સીધા બેસવાથી અથવા થોડું ચાલવાથી પેટ ખોરાકને વધુ સરળતાથી સંભાળવામાં મદદ કરે છે.

ઘરમાં ફરવા જેવી હળવી હિલચાલ પણ ગેસના સંચયને ઘટાડી શકે છે અને આંતરડાની ગતિને સરળ બનાવી શકે છે.

5. ગેસ અને પેટનું ફૂલવું ઘટાડવા માટે કસરતો

નિયમિત હલનચલન પાચનતંત્રને સરળ રીતે કામ કરવામાં મદદ કરે છે અને ગેસને વધુ સરળતાથી પસાર થવામાં મદદ કરે છે.

ચાલવા, હળવું ખેંચાણ અથવા પવનમુક્તાસન અથવા વજ્રાસન જેવા સરળ યોગ આસન જેવી સરળ પ્રવૃત્તિઓ દબાણ ઘટાડી શકે છે અને પેટનું ફૂલવું ઓછું કરી શકે છે.

દિવસભર સક્રિય રહેવાથી કબજિયાત અટકાવવામાં પણ મદદ મળે છે, જે ગેસના સામાન્ય કારણોમાંનું એક છે.

6. ફાઈબરવાળા ખોરાક ધીમે ધીમે ઉમેરો

ફાઇબર આંત્રોની (gut) તંદુરસ્તી માટે ખૂબ જરૂરી છે અને બાઉલ મૂવમેન્ટને નિયમિત રાખે છે.

પરંતુ ખૂબ વધારે ફાઈબર એકસાથે લેવાથી શરૂઆતમાં ગેસ અને પેટનું ફૂલવું વધારી શકે છે.

એટલે ફાઈબરવાળા ખોરાક ધીમે ધીમે વધારવા અને સાથે પૂરતું પાણી પીવું વધુ સારું.

આ ધીમે-ધીમે અપનાવેલી પદ્ધતિ અચાનક પેટ ફૂલવાની શક્યતા ઘટાડે છે અને તમને ઉચ્ચ-ફાઇબર આહારના તમામ દીર્ઘકાલીન ફાયદા પણ આપે છે.

ફાઈબરવાળા ખોરાક સંપૂર્ણપણે ટાળો નહીં

બીન્સ, દાળ અને કેટલીક શાકભાજી શરૂઆતમાં થોડો વધારે ગેસ પેદા કરી શકે છે, પરંતુ લાંબા ગાળે તે પાચન માટે ખૂબ ફાયદાકારક છે.

ફાઈબરવાળા ખોરાક તમારા આહારમાંથી દૂર કરવાની જગ્યાએ, તેને નિયમિત આહારનો ભાગ રાખો અને પૂરતું પાણી પીતા રહો. નિયમિત સેવનથી પેટ ધીમે-ધીમે આ ખોરાકને અનુરૂપ થઈ જાય છે અને અસ્વસ્થતા પણ પોતે જ ઘટવા લાગે છે.

કુદરતી ઉપચારથી ગેસમાં રાહત

ગેસ અને ફૂલાવાથી થતી તકલીફમાં આ સરળ ઘરેલુ ઉપચાર ઘણી વખત ઝડપી આરામ આપે છે:

• ગરમ ફુદીના અથવા કેમોમાઈલ ચા: પાચન સ્નાયુઓને આરામ આપવામાં મદદ કરે છે અને ગેસ, પેટનું ફૂલવું અને ખેંચાણ ઘટાડે છે.

• ભોજન પછી વરિયાળી: થોડી માત્રામાં વરિયાળીના બીજ ચાવવાથી પેટનું ફૂલવું ઓછું થાય છે અને પાચનક્રિયા સરળ બને છે.

• ગરમ પાણીમાં આદુની ચા અથવા આદુ: આદુ ગેસનું નિર્માણ ઘટાડવામાં મદદ કરે છે અને પેટને શાંત કરે છે, ખાસ કરીને ભારે ભોજન પછી.

• ખોરાક અથવા ગરમ પાણીમાં હળદર ઉમેરવામાં આવે છે: હળદર પાચનતંત્રમાં બળતરા ઘટાડવામાં મદદ કરે છે અને એકંદર પાચનને ટેકો આપે છે.

• સવારે ગરમ લીંબુ પાણી: પાચનને ઉત્તેજીત કરવામાં, ચયાપચય સુધારવામાં અને સવારે પેટનું ફૂલવું ઘટાડવામાં મદદ કરે છે.

આ કુદરતી ઉપાયો પાચનમાં મદદ કરે છે, પેટને શાંત કરે છે અને દિવસભરની અગવડતા ઘટાડવામાં મદદ કરી શકે છે.

જો આ ઘરેલું ઉપચાર ઉપલબ્ધ ન હોય, તો તમે ગેસથી રાહત અને ભોજન પછી સરળ પાચન માટે  નિરાંત ચૂર્ણ જેવા પ્લાન્ટ-બેઝ્ડ પાવડરના વિકલ્પોનો પણ લઇ શકો છો.

ગેસ, ફૂલાવું અને અપચો ઘટાડવા માટે ઉપલબ્ધ OTC વિકલ્પો

જો લક્ષણો ચાલુ રહે, તો કેટલીક ઓવર-દ-કાઉન્ટર (OTC) દવાઓ ઝડપી રાહત આપી શકે છે. હંમેશા લેબલ વાંચીને અને સૂચના મુજબ જ તેનો ઉપયોગ કરવો.

સિમેથીકોન (Simethicone): મોટા ગેસના બબુલકાઓને નાના ભાગોમાં તોડી દેવામાં મદદ કરે છે, જેથી શરીર તેને સરળતાથી બહાર કાઢી શકે. ફૂલાવો અને દબાણમાં ઝડપી રાહત મળે છે.

ઍક્ટિવેટેડ ચાર્કોલ (Activated Charcoal): પાચનતંત્રમાં બનેલો ગેસ શોષવામાં મદદ કરે છે અને પેટનું ફૂલાવું ઘટાડે છે. ખાસ કરીને ગેસવાળા ખોરાક ખાધા પછી તરત લેવાથી વધુ અસરકારક રહે છે.

લેક્ટેઝ એન્ઝાઈમ (Lactase Enzyme): દૂધ પચાવવામાં તકલીફ થતી હોય એવા લોકો માટે ઉપયોગી. આ એન્ઝાઈમ દૂધમાં રહેલા લેક્ટોઝને તોડે છે, જેથી દૂધ અથવા દૂધથી બનેલા ખોરાક ખાધા પછી ગેસ, ફૂલાવું અને ઝાકઝમાલ ટાળી શકાય.

ડાઈજેસ્ટિવ એન્ઝાઈમ પૂરક (Digestive Enzyme Supplements): ચરબી, પ્રોટીન અને કાર્બોહાઇડ્રેટને વધુ અસરકારક રીતે તોડવામાં મદદ કરે છે. ખાસ કરીને ભારે ભોજન કે પચવામાં મુશ્કેલ ખોરાક બાદ અપચો અથવા ગેસ થતો હોય તો ફાયદાકારક.

ટાર્ગેટેડ એન્ઝાઈમ પૂરક (Beano જેવા ફોર્મ્યુલા): રાજમા, છોલે, દાળ, તથા બ્રોકોલી, કોબી, ફૂલકોબી, કાંદા જેવી શાકભાજીમાં રહેલા કોમ્પ્લેક્ષ કાર્બોહાઇડ્રેટને તોડવામાં મદદ કરે છે. ભોજન પહેલાં લેવાથી ગેસ બનવાની શક્યતા ઘટે છે.

મહત્વપૂર્ણ નોંધ:

ઘરેલુ ઉપચાર અને OTC ઉત્પાદનો તાત્કાલિક રાહત આપી શકે છે, પરંતુ તે તબીબી સલાહનો વિકલ્પ નથી.

જો લક્ષણો વારંવાર દેખાય અથવા લાંબા સમય સુધી ચાલુ રહે, તો યોગ્ય માર્ગદર્શન માટે હેલ્થકેર પ્રોફેશનલની સલાહ લેવી જરૂરી છે.

સારાંશમાં

ગેસ, પેટનું ફૂલવું અને અપચો ઘણીવાર આપણા ખાવાની રીત અને ખોરાકની પસંદગી પરથી થાય છે.

ધીમે ખાવું, યોગ્ય પ્રમાણમાં ભોજન લેવુ અને નિયમિત ખાવાની આદત જેવી નાની બદલાવો થોડા સમયમાં સારી રાહત આપી શકે છે.

તમને અસ્વસ્થતા કઈ બાબતથી થાય છે તે ઓળખો અને તેની મુજબ તમારા દૈનિક વલણમાં નાના ફેરફારો કરો. નિયમિત રીતે આવા નાના સુધારાઓ કરવાથી પાચન ધીમે-ધીમે પોતે જ સુધરવા લાગે છે.

જો આ બદલાવ કર્યા પછી પણ લક્ષણો વારંવાર દેખાય, તો યોગ્ય માર્ગદર્શન માટે ડૉક્ટરની સલાહ લેવી ઉત્તમ રહેશે.