હાઈ વિટામિન B12 લેવલ: શું છે કારણો અને ક્યારે બને ચિંતાનો વિષય?

વિટામિન B12 ના આ અતિશય સ્તરને મેડિકલ ભાષામાં ‘હાઈપરકોબાલામિનેમિયા’ (Hypercobalaminemia) કહેવાય છે. આના વિશે બહુ ઓછી ચર્ચા થાય છે, પણ જો તમારા બ્લડ રિપોર્ટમાં B12 નું લેવલ અચાનક ખૂબ વધારે આવ્યું હોય, તો આ વિશે સમજવું તમારા માટે ખાસ જરૂરી છે.

આ માહિતીમાં આપણે સરળ શબ્દોમાં સમજીશું કે B12 નું લેવલ વધવાનો અસલી મતલબ શું થાય છે, તેના કયા લક્ષણો પર નજર રાખવી જોઈએ, તેની પાછળ કયા કારણો જવાબદાર હોઈ શકે છે અને કઈ પરિસ્થિતિમાં ડૉક્ટરને બતાવવું ખૂબ જ જરૂરી બની જાય છે.

વિટામિન B12 નું લેવલ "હાઈ" હોવાનો અસલી મતલબ શું છે?

વિટામિન B12 ને વૈજ્ઞાનિક ભાષામાં કોબાલામિન (Cobalamin) પણ કહેવામાં આવે છે. આ એક એવું જરૂરી પોષક તત્વ છે જે પાણીમાં સરળતાથી ઓગળી જાય છે (Water-soluble). આપણું શરીર આ વિટામિનનો ઉપયોગ લાલ રક્તકણો (Red blood cells) બનાવવા, નસોને તંદુરસ્ત રાખવા અને ડીએનએ (DNA) બનાવવામાં કરે છે. સામાન્ય રીતે એક પુખ્ત વ્યક્તિને રોજ માત્ર ૨.૪ માઇક્રોગ્રામ (mcg) જેટલા B12 ની જ જરૂર હોય છે, જે માત્રા વાસ્તવમાં ખૂબ જ નાની છે.

જો તમારા રિપોર્ટમાં B12 નું લેવલ હાઈ આવે, તો તેનો અર્થ એ છે કે તમારા લોહીમાં કોબાલામિનનું પ્રમાણ સામાન્ય કરતાં ઘણું વધારે છે. સામાન્ય રીતે, B12 પાણીમાં ઓગળી જતું હોવાથી, શરીર તેની જરૂરિયાત સિવાયનો વધારાનો ભાગ પેશાબ કે મળ વાટે બહાર કાઢી નાખે છે. આ જ કારણે ખોરાક કે સામાન્ય સપ્લીમેન્ટ્સ (દવાઓ) લેવાથી શરીરમાં B12 નું ઝેર (Toxicity) ચડવાની શક્યતા નહિવત હોય છે.

આમ છતાં, જો લોહીમાં B12 નું પ્રમાણ સતત વધતું જતું હોય ખાસ કરીને ત્યારે જ્યારે તમે કોઈ ખાસ ખોરાક કે વધારાની દવાઓ ન લેતા હો તો તે સંકેત આપે છે કે શરીરની અંદર કોઈ મોટી સમસ્યા ચાલી રહી છે જેને સમજવી જરૂરી છે.

વિટામિન B12 વધેલું હોય ત્યારે શું લક્ષણો દેખાય?

વિટામિન B12નું લેવલ વધવાથી લક્ષણો સામાન્ય રીતે બહુ ઓછા જોવા મળે છે અને તે પણ મોટાભાગે ત્યારે જ દેખાય છે જ્યારે શરીરમાં તેની માત્રા ખૂબ જ વધારે થઈ જાય. છતાં, આવા લક્ષણો થઈ શકે છે, અને તેમને સમયસર ઓળખવું મહત્વપૂર્ણ છે।

શારીરિક લક્ષણો (Physical Symptoms)

• ખીલ અથવા ચહેરા પર લાલાશ (Acne or facial redness): જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ વિટામિન B12 ના બહુ ભારે ડોઝ (સપ્લીમેન્ટ્સ) લે છે, ત્યારે ત્વચા પર તેની પ્રતિક્રિયા જોવા મળી શકે છે, જેમાં ખીલ જેવા ફોડલા થવા મુખ્ય છે. ૨૦૨૩ ના એક મેડિકલ રિપોર્ટમાં પણ નોંધવામાં આવ્યું હતું કે B12 ના હેવી સપ્લીમેન્ટ્સ લીધા પછી એક વ્યક્તિના આખા શરીર પર મોટા પ્રમાણમાં ખીલ નીકળી આવ્યા હતા.

• ઉબકા અને ઊલટી (Nausea and vomiting): શરીરમાં આ વિટામિનનું પ્રમાણ બહુ વધારે થઈ જવાથી પેટમાં ગરબડ થઈ શકે છે, ખાસ કરીને જ્યારે B12 ના ઇન્જેક્શન બહુ મોટા પ્રમાણમાં લેવામાં આવ્યા હોય.

• છાતીમાં ધબકારા વધવા (Heart palpitations): શરીરમાં B12 નું લેવલ અતિશય વધી જવાથી હૃદયના ધબકારો અનિયમિત થવા અથવા અચાનક વધી જવા જેવી સમસ્યા પણ રિપોર્ટ થઈ છે.

• માથું દુખવું (Headaches): કેટલાક કિસ્સાઓમાં લોહીમાં કોબાલામિનનું પ્રમાણ વધવાને કારણે સતત અથવા અસામાન્ય માથાનો દુખાવો થઈ શકે છે.

• હાઈ બ્લડ પ્રેશર (Hypertension): લોહીનું દબાણ (બ્લડ પ્રેશર) વધી જવું એ પણ B12 ની આડઅસર હોઈ શકે છે.

• પેશાબનો રંગ બદલાવો (Chromaturia): આ સ્થિતિમાં પેશાબનો રંગ થોડો લાલાશ પડતો થઈ જાય છે (જોકે આ પેશાબમાં લોહી આવવું નથી). આનાથી શરીરને કોઈ નુકસાન થતું નથી, પણ આ ફેરફાર તરત જ આંખે વળગે તેવો હોય છે.

હવે આ માનસિક અને ચેતાતંત્રને લગતા લક્ષણોને સરળ ગુજરાતીમાં સમજીએ:

ચેતાતંત્ર અને માનસિક લક્ષણો (Neurological and Psychological Symptoms)

• ચિંતા અને ગભરામણ (Anxiety): શરીરમાં B12 નું લેવલ ખૂબ વધી જવાથી આપણું ચેતાતંત્ર (Nervous system) વધારે પડતું ઉત્તેજિત થઈ જાય છે, જેના કારણે અચાનક ચિંતા કે ગભરામણના હુમલા આવી શકે છે.

• અનિદ્રા (Insomnia): જે લોકો ખૂબ મોટા પ્રમાણમાં આ વિટામિન લે છે, તેમની ઊંઘનું ચક્ર ખોરવાઈ જવાની અને રાત્રે ઊંઘ ન આવવાની ફરિયાદો સામે આવી છે.

• અંદરથી બેચેની થવી (Akathisia): આ એક એવી સ્થિતિ છે જેમાં માણસને અંદરથી એટલી બધી બેચેની થાય છે કે તે એક જગ્યાએ શાંતિથી બેસી શકતો નથી. આ લક્ષણ બહુ જ ઓછા કિસ્સાઓમાં જોવા મળે છે, પણ મેડિકલ સાયન્સમાં તેની નોંધ લેવાયેલી છે.

• હાથ-પગમાં ઝણઝણાટી કે સુન્નતા (Tingling or numbness): આ એક વિરોધાભાસી લક્ષણ છે. સામાન્ય રીતે હાથ-પગ સુન્ન થઈ જવા એ B12 ની 'ઉણપ' નું લક્ષણ છે, પણ નવાઈની વાત એ છે કે જ્યારે શરીરમાં B12 નું પ્રમાણ હદથી વધી જાય (હાઈપરકોબાલામિનેમિયા થાય), ત્યારે પણ નસો પર અસર થવાને કારણે આવી જ ઝણઝણાટી કે સુન્નતા અનુભવાઈ શકે છે.

મહત્વનો સંદર્ભ: ૨૦૨૦ ના એક મેડિકલ રિપોર્ટમાં નોંધવામાં આવ્યું હતું કે, એક દર્દીને થોડા અઠવાડિયાના ગાળામાં ઇન્જેક્શન દ્વારા કુલ ૧૫,૦૦૦ માઇક્રોગ્રામ (mcg) જેટલો B12 નો બહુ મોટો ડોઝ આપવામાં આવ્યો, ત્યારે જઈને તેના શરીરમાં આ લક્ષણો દેખાવાનું શરૂ થયું હતું. મોં વાટે લેવાતી દવાઓ (ટેબ્લેટ કે સીરપ) દ્વારા આવા લક્ષણો દેખાવાની શક્યતા નહિવત હોય છે, કારણ કે આપણું આંતરડું એકસાથે બહુ વધારે પ્રમાણમાં વિટામિનને શરીરમાં શોષાવા દેતું નથી અને તેની એક મર્યાદા હોય છે.

આ ભાગને પણ એકદમ સ્પષ્ટ, પ્રવાહિત અને સામાન્ય માણસ સમજી શકે તેવા સરળ ગુજરાતીમાં સમજીએ:

વિટામિન B12 નું લેવલ વધવા પાછળના કારણો શું છે?

B12 નું પ્રમાણ વધવા પાછળનું અસલી કારણ શું છે તે સમજવું ખૂબ જરૂરી છે, કારણ કે તેના આધારે જ નક્કી થાય છે કે આ બાબત કેટલી ચિંતાજનક છે.

૧. વધુ પડતા સપ્લીમેન્ટ્સ કે B12 ના ઇન્જેક્શન લેવા

આ સૌથી સીધું અને સામાન્ય કારણ છે. શરીરને જેટલી જરૂર હોય તેના કરતાં વધુ પ્રમાણમાં B12 બહારથી લેવું. દુનિયાભરમાં વિટામિન B12 ની ઉણપ (ખામી) એક બહુ મોટી સમસ્યા છે. કેટલાક અંદાજ મુજબ, વિશ્વમાં દર ૫ માંથી ૨ લોકોના શરીરમાં આ વિટામિનનું પ્રમાણ ઓછું હોય છે, ખાસ કરીને શાકાહારી લોકો, કડક શાકાહારી (વેગન), મોટી ઉંમરના વડીલો અને જેમના શરીરમાં ખોરાક બરાબર પચતો ન હોય (એબ્સોર્પ્શનની સમસ્યા હોય) તેવી વ્યક્તિઓમાં આ ઉણપ વધુ જોવા મળે છે.

જ્યારે ડૉક્ટરો આ ઉણપને દૂર કરવા માટે હાઈ-ડોઝની દવાઓ અથવા ઇન્જેક્શન આપે છે, ત્યારે લોહીમાં તેનું લેવલ કામચલાઉ ધોરણે મર્યાદા કરતાં વધી શકે છે. બજારમાં ડૉક્ટરના પ્રિસ્ક્રિપ્શન વગર (ઓવર-ધ-કાઉન્ટર) મળતી B12 ની ગોળીઓમાં પણ રોજિંદી જરૂરિયાત કરતાં ઘણો વધારે ડોઝ હોય છે. જોકે, શરીર વધારાના વિટામિનને અંદર સંગ્રહ કરવાને બદલે પેશાબ વાટે બહાર કાઢી નાખતું હોવાથી આ સ્થિતિ સામાન્ય રીતે ખતરનાક નથી હોતી, પણ લેબોરેટરીના રિપોર્ટમાં લેવલ ઊંચું આવવાનું આ એક મુખ્ય કારણ છે.

૨. લીવર (યકૃત) ની બીમારી

આપણું લીવર શરીરમાં વિટામિન B12 નો સંગ્રહ કરે છે અને જરૂરિયાત મુજબ તેને આખા શરીરમાં મોકલવાનું કામ કરે છે. પરંતુ જ્યારે કમળો (Hepatitis), લીવર સિરોસિસ (Cirrhosis - લીવર સંકોચાઈ જવું) કે લીવર ફેઈલ્યોર જેવી સમસ્યાઓ થાય, ત્યારે લીવરના કોષોમાં જમા થયેલું B12 લીક થઈને સીધું લોહીમાં ભળવા લાગે છે.

તેથી, જો તમે બહારથી કોઈ દવા કે ઇન્જેક્શન ન લેતા હો અને છતાં રિપોર્ટમાં B12 નું લેવલ ઊંચું આવે, તો લીવરની તપાસ કરાવી લેવી જરૂરી બને છે.

૩. કિડની (મૂત્રપિંડ) ની બીમારી

કિડની આપણા શરીરમાં ફિલ્ટર (ગળણી) જેવું કામ કરે છે, જે નકામા કચરા અને વધારાના વિટામિન્સને ગાળીને બહાર કાઢે છે. જ્યારે કિડનીની કામગીરી નબળી પડે છે, ત્યારે તેની ગાળણ શક્તિ ઓછી થઈ જાય છે. પરિણામે, વધારાનું વિટામિન B12 પેશાબ વાટે બહાર નીકળવાને બદલે લોહીમાં જ જમા થવા લાગે છે અને તેનું લેવલ વધી જાય છે.

આ સંવેદનશીલ અને ગંભીર તબીબી માહિતીને ખૂબ જ કાળજીપૂર્વક, સચોટ અને સરળ ગુજરાતીમાં સમજીએ:

૪. બ્લડ કેન્સર અને ચોક્કસ પ્રકારની ગાંઠ

આ એવું કારણ છે જ્યાં B12 નું વધેલું લેવલ સૌથી ગંભીર સંકેત આપે છે. જો કોઈ વ્યક્તિ ખોરાક, વધારાની દવાઓ (સપ્લીમેન્ટ્સ) કે લીવર-કિડનીની કોઈ જાણીતી બીમારી ન હોવા છતાં પણ B12 નું લેવલ ઊંચું ધરાવતી હોય, તો તે ચોક્કસ પ્રકારના કેન્સર, ખાસ કરીને બ્લડ કેન્સર જેમ કે લ્યુકેમિયા (Leukemia), લિમ્ફોમા (Lymphoma) અને પોલિસિથેમિયા વેરા (Polycythemia vera) સાથે જોડાયેલું હોઈ શકે છે. 'રેવિસ્ટા ક્લિનિકા એસ્પાનોલા' (Revista Clínica Española) મેડિકલ જર્નલમાં પ્રકાશિત થયેલા એક સંશોધનમાં પણ જાણવા મળ્યું છે કે, રૂટિન ચેકઅપમાં અચાનક જોવા મળતું B12 નું ઊંચું પ્રમાણ અને શરીરમાં ગાંઠ (Neoplasms) થવા વચ્ચે એક મહત્વનો સંબંધ છે.

આવી પરિસ્થિતિમાં B12 લેવલ વધવાનું કારણ એ છે કે, કેન્સરના કારણે શરીરમાં બનતા અસામાન્ય બ્લડ સેલ્સ (બીમાર કોષો) એક ખાસ પ્રકારનું પ્રોટીન છોડે છે જે B12 ને પોતાની સાથે જકડી રાખે છે. આના લીધે, વ્યક્તિ ગમે તેવો ખોરાક લેતી હોય તો પણ લોહીમાં B12 નું પ્રમાણ સતત વધતું જ જાય છે.

આ ભાગને પણ એકદમ સ્પષ્ટ, વ્યવહારુ અને પ્રવાહિત ગુજરાતીમાં સમજીએ:

વિટામિન B12 નું લેવલ વધવાના જોખમી પરિબળો (Risk Factors)

કોઈ વ્યક્તિના શરીરમાં B12 નું પ્રમાણ વધારે હોવાની શક્યતા ક્યારે વધી જાય છે? તેના મુખ્ય પરિબળો નીચે મુજબ છે:

• મોટી ઉંમરના વડીલો (૬૫ વર્ષથી વધુ): ઉંમર વધવાની સાથે શરીરમાં ખોરાકમાંથી B12 સોષવાની શક્તિ કુદરતી રીતે ઓછી થઈ જાય છે. આ કારણે મોટી ઉંમરના લોકો ઘણીવાર બહારથી B12 ના હેવી સપ્લીમેન્ટ્સ (દવાઓ) લેતા હોય છે, જેનાથી લેવલ વધી શકે છે.

• પરનિશિયસ એનિમિયા અથવા ક્રોહન ડિસીઝ (Crohn's disease) ધરાવતા દર્દીઓ: આ એવી તબીબી સ્થિતિઓ છે જેમાં શરીર કુદરતી રીતે B12 પચાવી શકતું નથી. આ ઉણપને પૂરી કરવા માટે દર્દીઓને ઘણીવાર ફરજિયાતપણે મોટા પ્રમાણમાં દવાઓ અથવા ઇન્જેક્શન આપવા પડે છે.

• ચોક્કસ દવાઓ લેતા લોકો: એસિડિટી માટે લેવાતી દવાઓ (પ્રોટોન પમ્પ ઇન્હિબિટર્સ - PPIs) અને ટાઇપ-૨ ડાયાબિટીસ માટે અપાતી મેટફોર્મિન (Metformin) જેવી દવાઓ શરીરમાં B12 પચવાની પ્રક્રિયામાં અડચણ ઊભી કરે છે, જેના લીધે દર્દીઓને અલગથી ભારે ડોઝ લેવો પડે છે.

• બેરિયાટ્રિક સર્જરી (વજન ઘટાડવાનું ઓપરેશન) કરાવેલ દર્દીઓ: ગેસ્ટ્રિક બાયપાસ જેવી સર્જરી કરાવ્યા પછી પાચનતંત્રની રચના બદલાઈ જાય છે, જે B12 ના શોષણ પર સીધી અસર કરે છે. આ કારણે આવા દર્દીઓને લાંબા સમય સુધી હાઈ-ડોઝ સપ્લીમેન્ટ્સ આપવાની જરૂર પડે છે.

શરીરમાં B12નું પ્રમાણ વધુ છે કે નહીં તે કેવી રીતે જાણી શકાય?

શરીરમાં B12 નું પ્રમાણ વધી ગયું છે કે નહીં તે જાણવા માટે સામાન્ય બ્લડ ટેસ્ટ (લોહીની તપાસ) એ સૌથી મુખ્ય અને પ્રાથમિક રીત છે. સામાન્ય રીતે ડૉક્ટર તમારા વાર્ષિક રૂટિન હેલ્થ ચેકઅપ દરમિયાન આ ટેસ્ટ કરાવી શકે છે, અથવા જો તમને આને લગતા કોઈ લક્ષણો દેખાતા હોય કે ભૂતકાળની કોઈ બીમારીનો ઈતિહાસ હોય તો ખાસ આ ટેસ્ટ કરાવવાની સલાહ આપી શકે છે.

લોહીમાં B12 નું લેવલ તપાસવાની સાથે-સાથે, તમારા ડૉક્ટર તમારા રોજિંદા ખોરાક, તમે ભૂતકાળમાં કે હાલમાં લીધેલી વિટામિન્સની દવાઓ (સપ્લીમેન્ટ્સ), ચાલુ અન્ય દવાઓ અને તમને થતી તકલીફો કે લક્ષણોની ઝીણવટભરી સમીક્ષા કરશે. જો તમે કોઈ દવા કે ખાસ ખોરાક ન લેતા હો અને છતાં રિપોર્ટમાં B12 નું લેવલ ઊંચું આવે, તો ડૉક્ટર તેની પાછળનું સાચું કારણ જાણવા માટે લીવર ફંક્શન ટેસ્ટ (LFT), કિડનીની તપાસ (KFT) અથવા બ્લડ સેલ્સ (લોહીના કોષો) ની તપાસ જેવા આગળના ટેસ્ટ કરાવી શકે છે.

વધેલા વિટામિન B12 લેવલ ને કેવી રીતે નિયંત્રિત કરવું?

લોહીમાં B12 નું લેવલ વધી જાય તો તેને તાત્કાલિક ઘટાડવા માટે કોઈ સીધી દવા કે મારણ (Antidote) નથી. આની સારવાર આખી એ વાત પર નિર્ભર કરે છે કે લેવલ વધવા પાછળનું અસલી કારણ શું છે.

જો કારણ દવાઓ કે સપ્લીમેન્ટ્સ હોય તો:

આનો સૌથી સરળ ઉપાય એ છે કે તમે બહારથી જે B12 ની ગોળીઓ કે ઇન્જેક્શન લો છો તેનું પ્રમાણ ઘટાડી દો અથવા તેને થોડા સમય માટે બંધ કરી દો. આમ કરવાથી શરીર પેશાબ વાટે વધારાનું વિટામિન ધીમે-ધીમે પોતાના મેળે જ બહાર કાઢી નાખશે, કારણ કે B12 પાણીમાં ઓગળી જતું હોવાથી આ પ્રક્રિયા કુદરતી રીતે જ થાય છે. જો તમારા રિપોર્ટમાં લેવલ ઊંચું આવ્યું હોય પણ શરીરમાં કોઈ તકલીફ કે લક્ષણો ન દેખાતા હોય, તો ડૉક્ટર તમને એ જ ડોઝ ચાલુ રાખવાની સલાહ આપી શકે છે (ખાસ કરીને ત્યારે જ્યારે તમે ભૂતકાળની કોઈ મોટી ઉણપમાંથી બહાર આવી રહ્યા હો), પણ સાથે-સાથે સમયાંતરે રિપોર્ટ કરાવીને તેના પર નજર રાખવી જરૂરી બને છે.

જો કારણ કોઈ આંતરિક બીમારી હોય તો:

આવી સ્થિતિમાં આખા ઉપચારનો મુખ્ય હેતુ એ મૂળ બીમારીને સાજી કરવાનો હોય છે. પછી તે લીવરની બીમારી હોય, કિડનીની તકલીફ હોય કે લોહીને લગતો કોઈ વિકાર (Blood disorder) હોય. જ્યારે એ મૂળ બીમારી નિયંત્રણમાં આવી જાય છે, ત્યારે સમય જતાં શરીરમાં B12 નું લેવલ પણ આપોઆપ સામાન્ય થઈ જાય છે.

કઈ સ્થિતિમાં હાઈ B12 લેવલ ગંભીર બની શકે?

ખોરાક અથવા સપ્લીમેન્ટ્સ (દવાઓ) ને કારણે B12 નું લેવલ વધવું એ ભાગ્યે જ ખતરનાક હોય છે અને તેનાથી શરીરને કોઈ કાયમી નુકસાન થતું નથી. જોકે, જો તમે કોઈ ખાસ ખોરાક કે વિટામિનની દવાઓ ન લેતા હો અને છતાં પણ રિપોર્ટમાં B12 નું લેવલ ઊંચું આવે, તો તેના પર તબીબી ધ્યાન આપવું ખૂબ જ જરૂરી છે. કેટલીકવાર આ વધેલું લેવલ શરીરની અંદર છુપાયેલી એવી બીમારીઓનો સંકેત હોઈ શકે છે, જેનું સમયસર નિદાન (Early detection) થવાથી મોટી આફત ટળી શકે છે.

ચેતવણીના એવા સંકેતો જેના પર તાત્કાલિક ધ્યાન આપવું જરૂરી છે:

• B12 ની દવાઓ (સપ્લીમેન્ટ્સ) બંધ કર્યા પછી પણ લોહીમાં તેનું લેવલ સતત ઊંચું જ રહેવું.

• B12 નું લેવલ વધારે હોય અને તેની સાથે કોઈ કારણ વગર અતિશય થાક લાગવો, રાત્રે પરસેવો વળવો અથવા અચાનક વજન ઘટી જવું.

• B12 નું લેવલ ઊંચું હોવાની સાથે-સાથે રિપોર્ટમાં લીવર અથવા કિડનીના માર્શર્સ (રિપોર્ટ્સ) પણ ખરાબ આવવા.

• B12 વધેલું હોય અને સાથે લોહીના કણોની સંખ્યા (Blood counts જેમ કે WBC, RBC વગેરે) અસામાન્ય આવવી.

આ વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો (FAQs) ને પણ એકદમ સ્પષ્ટ, વ્યવહારુ અને પ્રવાહિત ગુજરાતીમાં સમજીએ:

વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો (FAQs)

પ્રશ્ન: શું વિટામિન B12 નું ઊંચું લેવલ શરીરને કોઈ કાયમી નુકસાન પહોંચાડી શકે?

જવાબ: ના, બિલકુલ નહીં. ચરબીમાં ઓગળતા વિટામિન્સ (જેમ કે વિટામિન A, D, E, K) ની જેમ B12 શરીરમાં ખતરનાક રીતે જમા થતું નથી. જો વધુ પડતી દવાઓ લેવાના કારણે કોઈ લક્ષણો દેખાયા પણ હોય, તો દવાનું પ્રમાણ ઘટાડતાની સાથે જ તે આપોઆપ ઠીક થઈ જાય છે. આનાથી શરીરને કોઈ કાયમી નુકસાન થવું અતિશય દુર્લભ છે અને આવું ત્યારે જ બને જો કોઈએ અસાધારણ રીતે બહુ જ મોટો ડોઝ લીધો હોય.

પ્રશ્ન: શું ખોરાકથી B12 નું લેવલ વધી શકે?

જવાબ: માત્ર ખોરાક દ્વારા શરીરમાં B12 નું ઝેર (Toxic level) ચડે એટલું લેવલ વધવું ખૂબ જ મુશ્કેલ છે. આપણું આંતરડું એક સમયે મર્યાદિત માત્રામાં જ B12 સોષી શકે છે અને બાકીનો વધારાનો ભાગ શરીરની બહાર નીકળી જાય છે. B12 થી ભરપૂર ખોરાક જેમ કે સલમન માછલી, બીફ લીવર કે દૂધની બનાવટો (ડેરી પ્રોડક્ટ્સ) વધુ ખાવાથી પણ સામાન્ય રીતે હાઈપરકોબાલામિનેમિયા (B12 નું અતિશય ઊંચું લેવલ) થતું નથી.

પ્રશ્ન: જો મારો રિપોર્ટ હાઈ આવે, તો શું મારે B12 ની દવાઓ લેવાનું બંધ કરી દેવું જોઈએ?

જવાબ: તમારા ડૉક્ટરની સલાહ લીધા વગર તમારી દવાઓ કે સપ્લીમેન્ટ્સ લેવામાં કોઈ પણ જાતનો ફેરફાર કરશો નહીં. જો તમારી B12 ની ઉણપ (ખામી) ની સારવાર ચાલી રહી હોય, તો રિપોર્ટમાં લેવલ ઊંચું દેખાવા છતાં પણ દવાઓ અચાનક બંધ કરવી યોગ્ય નથી હોતી. તેથી પહેલાં હંમેશાં ડૉક્ટરનો સંપર્ક કરો.

નિષ્કર્ષ

વિટામિન B12 નું લેવલ વધવું એ તેની ઉણપ (ખામી) ની સરખામણીમાં બહુ ઓછું જોવા મળતી બાબત છે. મોટાભાગના લોકો માટે, રિપોર્ટમાં આ વધેલું લેવલ બહારથી લેવામાં આવતી દવાઓ કે સપ્લીમેન્ટ્સનું એક સામાન્ય અને નુકસાનરહિત પરિણામ હોય છે. આમ છતાં, આ વિષયને સાવ નજરઅંદાજ કરવા જેવો પણ નથી, ખાસ કરીને ત્યારે જ્યારે લેવલ વધવા પાછળનું કોઈ સ્પષ્ટ કારણ ન દેખાતું હોય. દર વર્ષે નિયમિતપણે કરાવાતી લોહીની તપાસ (Routine blood work) એ આવા અસામાન્ય લેવલને વહેલી તકે ઓળખવા અને તેના પર નજર રાખવાનો સૌથી શ્રેષ્ઠ ઉપાય છે.

જો તમારા B12 ના ઊંચા રિપોર્ટની સાથે-સાથે તમને ત્વચા પર સતત ફોડલા થવા, છાતીમાં ધબકારા વધવા અથવા ચેતાતંત્રને લગતા કોઈ ફેરફારો (જેમ કે હાથ-પગ સુન્ન થવા) જેવા લક્ષણો દેખાય, તો મોડું કર્યા વગર તમારા ડૉક્ટર સાથે આ વિશે વહેલી તકે ચર્ચા કરી લેવી વધુ હિતાવહ છે.