વિટામિન B12 શરીર માટે કેટલું જરૂરી છે? દરરોજ કેટલું લેવું જોઈએ?

દિવસે કેટલું વિટામિન B12 લેવું જોઈએ? દરરોજ શરીરને કેટલું વિટામિન B12 જરૂરી છે તે વ્યક્તિની ઉંમર, આહાર અને આરોગ્યની સ્થિતિ પર આધાર રાખે છે. આ કારણસર ઘણા લોકો “Vitamin B12 dosage per day” વિશે માહિતી શોધતા હોય છે. ખાસ કરીને શાકાહારી લોકો, વૃદ્ધો અને જેમને પાચન સંબંધિત સમસ્યાઓ હોય તેઓને વધારાના વિટામિન B12 ની જરૂર પડી શકે છે.

આરોગ્ય ક્ષેત્રના પ્રતિષ્ઠિત સ્ત્રોતો અનુસાર, વિટામિન B12 ની ભલામણ કરેલી દૈનિક માત્રા, ઉણપ (Deficiency) માટે આપવામાં આવતી ડોઝ (જો તેનું નિદાન થયું હોય), ઉપલબ્ધ સપ્લિમેન્ટ વિકલ્પો અને તેની સલામતી વિશેની મહત્વપૂર્ણ માહિતી અહીં આપવામાં આવી છે.

દિવસે કેટલું વિટામિન B12 લેવું જોઈએ? (RDA માર્ગદર્શિકા)

આરોગ્ય નિષ્ણાતોએ (Health Authorities) લોકોના શરીરને દરરોજ કેટલું વિટામિન B12 જરૂરી પડે છે તે સમજાવવા માટે Recommended Dietary Allowance (RDA) નામની માર્ગદર્શિકા બનાવેલી છે. આ માર્ગદર્શિકા બતાવે છે કે સ્વસ્થ રહેવા અને વિટામિન B12 ની ઉણપથી બચવા માટે દરરોજ કેટલું વિટામિન B12 લેવું યોગ્ય છે.

વિટામિન B12 ની માત્રા સામાન્ય રીતે માઇક્રોગ્રામ (mcg) માં માપવામાં આવે છે.

શિશુઓ માટે વિટામિન B12 ની માત્રા

શિશુઓનું શરીર હજુ વિકાસની પ્રક્રિયામાં હોય છે, તેથી તેમને વિટામિન B12 ની માત્રા ઓછી જરૂર પડે છે. મોટાભાગના શિશુઓને વિટામિન B12 માતાના દૂધ અથવા ઇન્ફન્ટ ફોર્મ્યુલા દ્વારા મળી જાય છે.

સ્તનપાન કરાવતી માતાઓએ પણ પોતાના આહારમાં પૂરતું વિટામિન B12 લેવું જોઈએ, કારણ કે આ પોષક તત્વ માતાના દૂધ દ્વારા શિશુ સુધી પહોંચે છે.

બાળકો માટે વિટામિન B12 ની માત્રા

બાળકોના વિકાસ, મગજની વૃદ્ધિ અને લાલ રક્તકણો (Red Blood Cells) બનાવવા માટે વિટામિન B12 મહત્વપૂર્ણ છે.

મોટાભાગના બાળકોને દૂધ, દહીં, ઈંડા અને fortified cereals જેવા ખોરાકમાંથી પૂરતું વિટામિન B12 મળી જાય છે.

પુખ્ત વયના લોકો માટે વિટામિન B12 ની માત્રા

14 વર્ષ અને તેથી વધુ ઉંમરના લોકો માટે વિટામિન B12ની જરૂરી દૈનિક માત્રા 2.4 mcg પ્રતિ દિવસ છે.

આ માત્રા શરીરના સામાન્ય કાર્યને સહારો આપે છે, જેમ કે નસોની સારી કામગીરી અને સ્વસ્થ લાલ રક્તકણો (Red Blood Cells) બનાવવામાં મદદ કરે છે.

વિટામિન B12 મળતા સામાન્ય ખોરાકના સ્ત્રોત:

• માછલી

• ચિકન

• માંસ

• ઈંડા

• દૂધ અને દૂધથી બનેલા ઉત્પાદનો

• ફોર્ટિફાઈડ સિરિયલ્સ (Fortified Cereals)

જે લોકો શાકાહારી અથવા વેગન આહાર અનુસરે છે, તેમને ખોરાકમાંથી પૂરતું વિટામિન B12 ન મળવાની શક્યતા હોય છે. તેથી આવા લોકોને ક્યારેક વિટામિન B12 સપ્લિમેન્ટ લેવાની જરૂર પડી શકે છે.

જો તમને વિટામિન B12 ની ઉણપ હોય તો તમારે કેટલું વિટામિન B12 લેવું જોઈએ?

જો બ્લડ ટેસ્ટ દ્વારા વિટામિન B12 ની ઉણપ (Deficiency) ની પુષ્ટિ થાય, તો ડોક્ટર સામાન્ય દૈનિક જરૂરિયાત કરતાં વધુ માત્રામાં વિટામિન B12 લેવાની સલાહ આપે છે.

સામાન્ય રીતે દરરોજ લગભગ 500 થી 1000 mcg વિટામિન B12 ની માત્રા સૂચવવામાં આવે છે.

વિટામિન B12 એવું વિટામિન છે કે તેની વધારાની માત્રા સામાન્ય રીતે શરીરમાં સંગ્રહ થતી નથી અને મૂત્ર દ્વારા બહાર નીકળી જાય છે.

ઉપચાર ઉણપ કેટલી ગંભીર છે તેના પર આધાર રાખે છે.

• ઓછી ઉણપ માટે સામાન્ય રીતે ઓરલ સપ્લિમેન્ટ (ગોળીઓ) આપવામાં આવે છે.

• ગંભીર ઉણપમાં ઘણીવાર વિટામિન B12 ઇન્જેક્શન આપવાની જરૂર પડે છે.

ઉપચાર દરમિયાન ડોક્ટરો સામાન્ય રીતે serum vitamin B12 level અને hemoglobin level જેવા બ્લડ ટેસ્ટ દ્વારા તપાસ કરે છે કે શરીરમાં વિટામિન B12 નું સ્તર સુધરી રહ્યું છે કે નહીં.

કોને વિટામિન B12 ની ઉણપ થવાનું વધારે જોખમ હોય છે?

કેટલાક લોકોમાં વિટામિન B12 ની ઉણપ થવાનો જોખમ વધારે હોય છે. તેમાં ખાસ કરીને નીચેના લોકોનો સમાવેશ થાય છે:

• શાકાહારી અથવા વેગન આહાર લેતા લોકો

• 50 વર્ષથી વધુ ઉંમરના લોકો

• પાચન સંબંધિત સમસ્યાઓ ધરાવતા લોકો (જેમ કે Crohn’s disease)

• જેમણે પેટ અથવા આંતરડાની સર્જરી કરાવી હોય તે લોકો

• જેમના પેટમાં એસિડનું સ્તર ઓછું હોય તેવા લોકો

• metformin અથવા એસિડ ઘટાડતી દવાઓ લેતા લોકો

નિયમિત આરોગ્ય તપાસ કરાવવાથી વિટામિન B12 નું સ્તર ઓછું હોય તો તેની ઓળખ વહેલી તકે થઈ શકે છે.

વિટામિન B12 સપ્લિમેન્ટની માત્રા (OTC અને પ્રિસ્ક્રિપ્શન)

વિટામિન B12 ના સપ્લિમેન્ટ અનેક પ્રકારમાં ઉપલબ્ધ હોય છે. તેમાંના કેટલાક ઓવર-ધ-કાઉન્ટર (OTC) એટલે કે ડોક્ટરની પ્રિસ્ક્રિપ્શન વગર પણ મળી જાય છે, જેમ કે ટેબ્લેટ્સ, કેપ્સ્યુલ્સ અને બી૧૨ ગ્રીનફૂડ પાવડર જેવા સપ્લિમેન્ટ્સ. જ્યારે કેટલાક સપ્લિમેન્ટ્સ ડોક્ટરની સલાહ અથવા દેખરેખ હેઠળ લેવામાં આવે છે.

વિટામિન B12 સપ્લિમેન્ટના સામાન્ય પ્રકારો:

• ટેબ્લેટ્સ

• કેપ્સ્યુલ્સ

• સબલિંગ્યુઅલ ટેબ્લેટ્સ (જીભ નીચે રાખીને લેવાતી ગોળીઓ)

• લિક્વિડ ડ્રોપ્સ

• ઇન્જેક્શન

યોગ્ય માત્રા વ્યક્તિની આરોગ્ય સ્થિતિ, ઉંમર અને સપ્લિમેન્ટ લેવાના કારણ પર આધાર રાખે છે.

મલ્ટિવિટામિનમાં વિટામિન B12

ઘણા મલ્ટિવિટામિન ઉત્પાદનોમાં અન્ય પોષક તત્વો સાથે વિટામિન B12 પણ હોય છે.

મલ્ટિવિટામિનમાં વિટામિન B12 ની સામાન્ય માત્રા 6 થી 25 mcg હોય છે.

આ માત્રા દૈનિક પોષક તત્વોની જરૂરિયાત પૂરી કરવામાં મદદ કરે છે, પરંતુ સામાન્ય રીતે વિટામિન B12 ની ઉણપની સારવાર માટે તેનો ઉપયોગ થતો નથી.

બી-કોમ્પ્લેક્સ વિટામિન ડોઝ

B-કૉમ્પ્લેક્સ સપ્લિમેન્ટમાં ઘણા પ્રકારના B વિટામિન સાથે હોય છે, જેમ કે Vitamin B1, B2, B6 અને B12.

આ સપ્લિમેન્ટમાં વિટામિન B12 ની માત્રા સામાન્ય રીતે લગભગ 50 થી 100 mcg હોય છે.

આ પ્રકારના સપ્લિમેન્ટ સામાન્ય રીતે શરીરની ઊર્જા બનાવવાની પ્રક્રિયા અને નસોના સ્વાસ્થ્યને સપોર્ટ કરવા માટે લેવાય છે.

માત્ર વિટામિન B12 ધરાવતા સપ્લિમેન્ટ

કેટલાક સપ્લિમેન્ટમાં માત્ર વિટામિન B12 જ હોય છે.

આવા સપ્લિમેન્ટમાં સામાન્ય રીતે નીચેની માત્રા જોવા મળે છે:

• 500 mcg

• 1000 mcg

• 2000 mcg

જ્યારે શરીરમાં વિટામિન B12 નું સ્તર ઝડપથી વધારવાની જરૂર હોય ત્યારે આવા સપ્લિમેન્ટનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.

વિટામિન બી ૧૨ ઇન્જેક્શન ડોઝ

જે લોકોને પાચનતંત્ર દ્વારા વિટામિન B12 યોગ્ય રીતે શોષાઈ શકતું નથી, તેમને ડોક્ટર ઘણીવાર વિટામિન B12 ઇન્જેક્શનની સલાહ આપે છે.

સામાન્ય સારવારનો શેડ્યૂલ નીચે મુજબ હોઈ શકે છે:

• શરૂઆતમાં 1000 mcg ઇન્જેક્શન દર અઠવાડિયે એક વખત, થોડા અઠવાડિયા સુધી
  
  

• ત્યારબાદ જાળવણી (maintenance) માટે દર મહિને 1000 mcg
  
  

ઇન્જેક્શન દ્વારા વિટામિન B12 સીધું રક્તપ્રવાહમાં પહોંચે છે, જેના કારણે શરીરમાં તેનું શોષણ વધુ સારી રીતે થાય છે.

વિટામિન B12 ની આડઅસરો અને સલામતી

વિટામિન B12 સામાન્ય રીતે મોટાભાગના લોકો માટે સલામત માનવામાં આવે છે, ભલે તેને સપ્લિમેન્ટ તરીકે લેવામાં આવે. તેની વધારાની માત્રા સામાન્ય રીતે શરીરમાં સંગ્રહ થતી નથી અને પેશાબ દ્વારા બહાર નીકળી જાય છે.

સાઇડ ઇફેક્ટ્સ બહુ ઓછું જોવા મળે છે, પરંતુ ક્યારેક નીચેની સમસ્યાઓ થઈ શકે છે:

• હળવો માથાનો દુખાવો

• મન બગડવું (ઉલ્ટી જેવું લાગવું)

• ડાયરીયા

• ત્વચા પર રેશ અથવા ખંજવાળ

ઉણપની સારવાર માટે લેવાતી 500 થી 1000 mcg જેવી ઊંચી માત્રા સામાન્ય રીતે ડોક્ટરની સલાહ મુજબ લેવામાં આવે તો સુરક્ષિત માનવામાં આવે છે.

જેમને કોઈ ખાસ આરોગ્ય સમસ્યા હોય અથવા જે લોકો એવી દવાઓ લેતા હોય જે વિટામિનના શોષણને અસર કરે છે, તેમણે વધુ માત્રામાં વિટામિન B12 સપ્લિમેન્ટ લેતા પહેલા આરોગ્ય નિષ્ણાતની સલાહ લેવી જોઈએ.

વિટામિન B12 ડોઝ વિશે સામાન્ય પ્રશ્નો અને જવાબો

કોને વિટામિન B12 સપ્લિમેન્ટ લેવાની જરૂર પડી શકે?

નીચેના લોકોને વિટામિન B12 ના સપ્લિમેન્ટ લેવાની જરૂર પડી શકે છે:

• શાકાહારી અથવા વેગન આહાર લેતા લોકો

• જેમને વિટામિન B12 ની ઉણપ હોવાની પુષ્ટિ થઈ હોય તે લોકો

• 50 વર્ષથી વધુ ઉંમરના લોકો

• પાચન સંબંધિત સમસ્યાઓને કારણે વિટામિનનું શોષણ ઓછું થતું હોય તેવા લોકો

• ગર્ભવતી અથવા સ્તનપાન કરાવતી મહિલાઓ જેમના આહારમાં વિટામિન B12 ઓછું હોય

વિટામિન B12 ની ઉણપ છે કે નહીં તે ડોક્ટર સામાન્ય રીતે બ્લડ ટેસ્ટ દ્વારા ચકાસી શકે છે.

વિટામિન B12 લેવાનો શ્રેષ્ઠ સમય કયો છે?

વિટામિન B12 ના સપ્લિમેન્ટ સામાન્ય રીતે સવારના સમયે લેવું વધુ અનુકૂળ માનવામાં આવે છે. તેને ભોજન પછી અથવા ખાલી પેટે પણ લઈ શકાય છે.

ઘણા લોકો સવારમાં વિટામિન B12 લેવાનું પસંદ કરે છે, કારણ કે આ વિટામિન શરીરમાં ઊર્જા બનાવવાની પ્રક્રિયા (energy metabolism) ને સપોર્ટ કરે છે. તેથી સવારમાં લેવાથી દિવસ દરમિયાન વધુ તાજગી અને સક્રિયતા અનુભવાઈ શકે છે.

શું વિટામિન B12 ઊર્જા આપે છે?

વિટામિન B12 શરીરના કોષોમાં ઊર્જા બનાવવાની પ્રક્રિયામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે. જો કોઈ વ્યક્તિમાં વિટામિન B12 નું સ્તર ઓછું હોય, તો તેની ઉણપ પૂરી થતાં થાક અને કમજોરીમાં સુધારો જોવા મળી શકે છે.

પરંતુ જો શરીરમાં પહેલેથી જ વિટામિન B12 નું સ્તર સામાન્ય હોય, તો વધારાનું વિટામિન B12 લેવાથી ઊર્જા વધે એવું જરૂરી નથી.

ક્યાં કારણો વિટામિન B12 ના શોષણને ઘટાડે છે?

કેટલાક કારણો શરીરમાં વિટામિન B12 નું યોગ્ય રીતે શોષણ થવામાં અવરોધ ઉભો કરી શકે છે.

સામાન્ય કારણોમાં નીચેનો સમાવેશ થાય છે:

• પેટમાં એસિડનું સ્તર ઓછું હોવું

• પાચનતંત્ર સંબંધિત બીમારીઓ

• લાંબા સમય સુધી એન્ટાસિડ દવાઓનો ઉપયોગ

• ડાયાબિટીસ માટે લેવાતી Metformin દવા

• વધુ પ્રમાણમાં આલ્કોહોલ પીવું

• પેટની સર્જરી કરાવેલી હોવી

જે લોકોને વિટામિન B12 નું શોષણ યોગ્ય રીતે થતું નથી, તેમને ઘણીવાર ઉચ્ચ માત્રાના સપ્લિમેન્ટ અથવા ઇન્જેક્શન લેવાની જરૂર પડી શકે છે.

યાદ રાખવાની મહત્વપૂર્ણ બાબતો

વિટામિન B12 નસોના સ્વાસ્થ્ય, લાલ રક્તકણોના નિર્માણ અને મગજની સામાન્ય કાર્યક્ષમતા માટે ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે.

મોટાભાગના પુખ્ત વયના લોકોને દરરોજ લગભગ 2.4 mcg વિટામિન B12 ની જરૂર પડે છે, જ્યારે ગર્ભવતી અને સ્તનપાન કરાવતી મહિલાઓને તેની જરૂરિયાત વધુ હોઈ શકે છે. જો વિટામિન B12 ની ઉણપ જોવા મળે, તો ડોક્ટર ઉણપની ગંભીરતા પ્રમાણે સામાન્ય રીતે 500 થી 1000 mcg સુધીના સપ્લિમેન્ટ અથવા ક્યારેક ઇન્જેક્શન લેવાની સલાહ આપી શકે છે.

સંતુલિત આહાર નિયમિત રીતે લેવો અને લક્ષણો દેખાય ત્યારે બ્લડ ટેસ્ટ દ્વારા વિટામિન B12 નું સ્તર તપાસાવવું, વિટામિન B12 ની ઉણપથી થતા લાંબા ગાળાના આરોગ્ય સમસ્યાઓને રોકવામાં મદદરૂપ બની શકે છે.